Elke generatie heeft haar eigen problemen bij het vinden van de juiste baan. En elke beroepsfase stelt haar eigen eisen. Twintigers, in de lente van hun loopbaan, hebben tal van mogelijkheden om te groeien, maar hoe voorkomen zij dat ze in de knop worden gebroken? En hoe maken vijftigers het in de winter van hun carrière nog lekker warm?
tekst Miek Smilde · beeld the beauty & the beast

Het is opvallend hoe verschillend de mensen in haar omgeving reageren op haar zoektocht naar haar eerste echte baan, vertelt kunsthistorica Leonieke Göertz (26). Vrienden die zelf nog maar net een paar jaar werkervaring hebben, vinden het hoog tijd dat Göertz - in juni afgestudeerd aan de Universiteit Utrecht - aan de slag gaat. Ouderen daarentegen sussen haar ongerustheid: 'Meid, je bent 26, de wereld ligt voor je open', hoort ze hen regelmatig verzuchten. Dat zegt ze ook vaak tegen zichzelf. 'Ik sta op het punt om als vrijwilliger naar Roemenie af te reizen om hulpgoederen te brengen', vertelt ze. 'Nu kan het nog. Ik ben toch bang dat als ik eenmaal ergens voor kies, ik eraan vastzit.' Göertz is een van die talrijke starters die na hun opleiding een aantal belangrijke vragen moet beantwoorden. Wat wordt hun eerste baan en hoe kiezen ze die? Hoe weten ze welke baan bij hen past, en welke omgeving juist helemaal niet spoort met wie ze zijn? Ervaring hebben ze niet of nauwelijks. Een stage misschien, en wat bijbaantjes. Natuurlijk, ze zijn jong, kneedbaar en goedkoop, levendig als de lente. Maar wie een slechte eerste werkervaring opdoet, kan daar nog lang last van houden. Hoe voorkomen deze starters dat zij in de knop worden gebroken? 'Weet wat je wilt, en weet wie je bent', roepen de meeste loopbaanadviseurs. Een beroepskeuzetest kan daarbij helpen. Ook Göertz heeft die stap overwogen. 'Maar weet je hoe duur zo'n test is? Dat kan ik echt niet betalen.' Dus staat haar - net als de meeste starters - eigenlijk maar één ding te doen: in het diepe springen. En dat is eng. Om die latente angst en onzekerheid te bezweren, tonen veel twintigers een enorme prestatiedrang, meent loopbaanpsycholoog Nina Ooms van Psychologisch Adviesbureau Ooms uit Rotterdam. 'Twintigers zijn op zoek naar zelfbevestiging. Ze moeten zichzelf nog profileren, zichzelf neerzetten. Daarbij hechten ze veel waarde aan zaken die buiten henzelf liggen, status en geld.'

Bij dertigers komt de binnenkant van hun persoonlijkheid in zicht. Zij zoeken vooral naar balans. Balans tussen geld verdienen en doen wat ze echt leuk vinden, tussen baan en privé-leven. Dertigers kunnen zich de luxe permitteren hun wezen eens goed tegen her licht te houden. Ze zitten immers in de zomer van het leven, staan volop in bloei en kunnen nog steeds groeien, ook in hun werk. De vraag is echter in welke richting ze zullen groeien. Komt het licht van boven, en ligt een leidinggevende positie voor de hand? Of is de tijd van verdieping aangebroken, en gloort de functie van professional? Volgens Nina Ooms gaat het daarbij ook om de behoefte aan kwaliteit. 'Dertigers - ook zij die geen gezin hebben -stellen steeds vaker de vraag hoe ze hun persoonlijk leven en hun werk kunnen combineren', weet ze. 'Velen hebben het gevoel van hun kern te zijn afgedreven en hebben de behoefte voor zichzelf te leren zorgen.' Volgens Ooms komt deze behoefte aan kwaliteit onder andere voort uit het besef van sterfelijkheid. 'Voor veel dertigers komt, soms voor het eerst, de dood dichtbij. Een ouder sterft, soms een collega. Door dergelijke ervaringen gaan mensen zichzelf de vraag stellen wat ze eigenlijk nog willen in dit leven.' Frederike Dekkers en Madelon van Kooten, zelf dertigers, geloven dat hun meeste leeftijdgenoten diep in hun hart wel weten wat willen. Om hen te helpen hun dromen te openbaren, richtten zij drie jaar geleden het bureau Morgenster op, speciaal bedoeld voor dertigers. Kern van de activiteiten van Morgenster is een ééndaagse workshop waarin iemand onder leiding van een coach stap voor stap uitwerkt wat hij wil en hoe hij dat kan bereiken. Dat betekent in de praktijk vooral loslaten. Niet voor niets wordt de site van het bureau (www.morgenster.com) gesierd door een jongen in zwembroek die van een brug afspringt - handen en voeren gestrekt in een vreugdesprong. 'Veel loopbaanbegeleiders kijken vooral naar de praktische kant van loopbaanvragen', meent Van Kooten. 'Wat vraagt de arbeidsmarkt, welke opleiding heeft iemand genoten, dat soort vragen. En dan doen ze een test en dan komt daar een baan uit, of een carrièrepad. Wij testen niet. Wij werken op het gebied van overtuigingen en identiteit en stellen vooral de vraag wat iemand echt energie geeft. Want als iemand vanuit zijn eigen essentie een bepaalde baan of carrière kiest, zal die keuze beter beklijven.' Wat dat betreft heeft Arne Altmann (30) een goede kans van slagen. Drie jaar geleden stond hij voor de keuze: opklimmen in het management van een groot hotel of restaurant, of zijn eigen zaak beginnen. Hij besloot het laatste te doen. 'Ik had op dat moment veel werkervaring, was bedrijfsleider geweest van verschillende zaken, had hard gewerkt. Maar het fullfillment was er niet. Ik verdiende goed, maar blijkbaar is dat niet genoeg. Door een eigen zaak te beginnen, kan ik mijn eigen leven het best verwezenlijken.' Altmann, inmiddels eigenaar van het gelijknamige restaurant in Amsterdam dat in november zijn deuren opende, heeft weinig twijfel gekend vanaf het moment dat hij de beslissing nam. 'Twijfel kan ik mij met een eigen zaak niet veroorloven.' Ook nu straalt hij nog van zelfvertrouwen. 'Als het goed gaat, gaat het goed en anders gaat het goed fout. Maar er zit ziel in deze zaak. Dat is de succesformule.'

Veertigers: nog één keer een switch

Zeventig procent van de cliëntèle van coachingbureau Morgenster geeft zijn loopbaan een heel andere wending na de eendaagse workshop, ook al betekent dat vaak minder geld en zekerheid. De mogelijkheid te veranderen is echter niet beperkt tot dertigers. Ook veel veertigers - in de herfst van hun loopbaan - willen en kunnen soms nog één keer een switch maken. Het probleem is echter dat veel veertigers deze wens niet uitspreken, en kost wat kost vasthouden aan die ene zekerheid die ze nog hebben: hun werk. 'In deze leeftijdscategorie worstelen veel mensen met een dilemma', zegt psycholoog Ooms. 'Werk is hun zekerheid, maar als mens zijn ze vaak gegroeid in de loop der jaren, en zijn ze toe aan iets anders.' Na de drukke 'jaren dertig' komen de veertigers weer toe aan de vraag wie ze eigenlijk zijn, en wat ze kunnen. In dat opzicht lijken de veertigers wel wat op de twintigers. 'Mensen schrikken soms van hun eigen gevoelens', meent Ooms. 'Ze worden onrustig en onzeker. Sommigen verdoven dit soort gevoelens van twijfel met drank, medicijnen, of door heel hard te werken.' Om deze herfstige types weer een nieuw perspectief te geven, is het volgens Ooms belangrijk eerst terug te kijken op de loopbaan en te reflecteren op de keuzes die iemand tot dan toe in zijn leven heeft gemaakt. Zelfinzicht is met andere woorden cruciaal. Pas daarna kan iemand weer de draad oppakken of zijn leven en werk definitief een andere wending geven. 'Mensen moeten leren dat ze hun eigen instrument zijn. Wie zijn eigenheid in zijn werk weet te brengen, kan heel ver komen.' - Eigenheid was precies wat de van oorsprong Britse Allison Macro (40) miste als adjunct-directeur van De Nederlandsche Bank. Zelf spreekt ze liever over passie. 'Ik vond wat ik deed best leuk, het ging ook allemaal als een speer, maar ik dacht vaak: "Is dit het nu?"' Deze zomer hakte ze de knoop door. Ze hing haar mantelpakjes in de kast, en schoof aan in de schoolbanken. Doel: het halen van het staatsexamen in de exacte vakken. Daarna wil ze geneeskunde studeren. 'Ik heb eigenlijk altijd geneeskunde willen doen', verklaart ze haar opmerkelijke switch. 'Maar toen ik twintig was, wilde ik vooral financieel onafhankelijk zijn. Dus koos ik voor een studie rechten die ik tenminste kon combineren met mijn werk als stadsgids in London. Ze werd advocaat, ging bij de bank werken en maakte carrière. Ze werkte zestig uur per week, reisde de halve wereld rond. Maar het kriebelde, en ze overwoog haar baan op te zeggen. Op dat moment werd ze zwanger. 'Ik besloot toen toch maar te blijven. Ik wilde nog meer kinderen en dan zet je niet meteen alles op het spel.' Het lot besliste dat het bij één kind bleef. En na een paar jaar ging het opnieuw knagen. 'Ik voelde me gevangen en vroeg me af waarom. Ik herkende nog steeds die onafhankelijkheidsdrang, maar vond het minder beangstigend worden om een tijd financieel afhankelijk te zijn van mijn partner. Maar ik stelde mezelf vooral de vraag of ik kon leven met een onvervulde passie. En het antwoord daarop was nee. Hoewel Macro wel duizend doemscenario's kan bedenken, noemt ze haar keuze 'de beste beslissing in mijn professionele carrière'. 'Toen ik dertig was, was ik zeker van mezelf, conformistisch, ambitieus. Nu ben ik veertig, onzeker en rebels. Ik leef weer! Niet dat het makkelijk is om veertig te zijn hoor, het brein werkt lang niet meer zo soepel. Mijn hersens kraken heel wat af.'

Vijftigers: in jezelf blijven geloven

Ook Hans Nagtegaal (51) overwoog vorig jaar een ander vak te leren, maar niet uit vrije wil. Hij zat tegen zijn zin werkloos thuis, na 25 jaar te hebben gewerkt in verschillende managementfuncties van een groot internationaal bedrijf. Hij overleefde twee fusies en talloze reorganisaties, nam uiteindelijk zelf ontslag, kreeg meteen een nieuwe baan en liep daar tegen de muur van een onwillig management. Na anderhalf jaar ellende en ruzie moest de kanton-rechter er aan te pas komen om de arbeidsrelatie te ontbinden. Nagtegaal was inmiddels vijftig toen de winter van zijn loopbaan aanbrak. En het werd flink koud. 'Ik heb me ingeschreven bij tientallen werving- en selectiebureaus, ik surfte dagelijks op internet, schreef open sollicitaties en schakelde headhunters in. Ik heb gesolliciteerd op functies die mij helemaal op het lijf waren geschreven, maar waar ik vervolgens nooit meer wat van hoorde. Alsof men alleen naar mijn geboortedatum had gekeken.' Mensen in de winter van hun loopbaan - vijftig- en zestig-plussers - zijn hard nodig in een sterk vergrijzende samenleving. Ogenschijnlijk wordt aan hen dan ook veel aandacht besteed. Er bestaat een Taskforce Ouderen en Arbeid, er is een internet site die zich speciaal op ouderen richt -Midlife.nl- er bestaat een uitzendbureau voor 60-plussers. De rechtbank Rotterdam adverteert zelfs met de slogan '55+. Mooie leeftijd om te gaan klussen', in de hoop daarmee ervaren juristen voor een baan als rechter te interesseren. Volgens Margot Fukkink, een van de oprichters van Midlife.nl, zijn veel oudere mensen een aanwinst voor organisaties. Ze zijn minder geneigd om na een paar jaar op te stappen, zijn over het algemeen plichtsgetrouw, en ze brengen de nodige mensenkennis en levenservaring mee. De werkelijkheid is echter hard. Veel ouderen komen door reorganisaties op straat te staan, en het vinden van werk blijft voor hen een probleem. Dat is volgens Fukkink te wijten aan een aantal hardnekkige vooroordelen. 'Werkgevers zijn bang dat ouderen niet meer willen leren, minder flexibel zijn, vaker ziek zijn, en te veel kosten.' Het bestrijden van deze voor-oordelen breekt mensen op. Psycholoog Nina Ooms komt in haar praktijk veel teleurstelling, verdriet en cynisme tegen bij deze leeftijdscategorie. Ook kunnen mensen langzaam wegzinken in een depressie. Nagtegaal had ook last van sombere gevoelens: 'Ik heb mij nooit zo gerealiseerd hoe belangrijk werk is. Met een baan ben je iemand. Toen ik werkloos was, vermeed ik in gesprekken het onderwerp zoveel mogelijk, ik probeerde de negatieve gevoelens - schuldgevoelens, schaamte misschien zoveel mogelijk weg te duwen. Pas nu ik weer aan de slag ben, durf ik eerlijk te praten over die periode. Heel naar is dat eigenlijk.' Uiteindelijk slaagde Nagtegaal erin de negatieve spiraal waarin hij zich bevond te doorbreken. Hij bleef actief op zoek naar een nieuwe werkkring, maakte een sport van het solliciteren, probeerde positief te blijven en vond zo uiteindelijk een baan als hoofd binnendienst. Dat is precies wat Ooms en Fukkink ouderen aanraden. Ooms: 'Het is heel goed als mensen leren hun boosheid en frustratie te uiten, opdat er ruimte komt voor nieuwe creativiteit. Optimisme is heel belangrijk in deze levensfase.' Nagtegaal knikt 'Je moet in jezelf blijven geloven', drukt hij lotgenoten op het hart. 'En durf kwetsbaar te zijn. Door deze ervaring heb ik geleerd hoe betrekkelijk het leven eigenlijk is, en hoe veel mazzel ik altijd heb gehad. Ik heb dingen opnieuw leren waarderen, ook het hebben van een baan. Ik waardeer ook de durf van mijn huidige werkgever om een vijftigplusser in dienst te nemen. Ik hoop nog zeker tien jaar bij hem te blijven.'

PSYCHOLOGIE MAGAZINE DECEMBER 2002